Giriş: Arşivlerin Tozlu Raflarından Gelen Yankı Balkanlar’ın karmaşık ve acılarla dolu tarihi incelendiğinde, Pomakların kaderi her zaman en tartışmalı ve en çok araştırılan konulardan biri olmuştur. Kimlikleri, dilleri, inançları ve göç yolları üzerine sayısız tez üretilmiştir. Bugün, tarihin tozlu raflarından çıkarıp sayfalarını aralayacağımız eser, tam da Balkan Savaşları’nın hemen ardından, 1914 yılında Plovdiv’de (Filibe) basılmış olan son derece kritik bir çalışmadır: Stoyan N. Şişkov tarafından kaleme alınan „Помаците въ тритѣ български области: Тракия, Македония и Мизия“ (Trakya, Makedonya ve Mizya Olmak Üzere Üç Bulgar Bölgesinde Pomaklar).
Bu kitap sıradan bir tarih kitabı değildir. Birinci Dünya Savaşı’nın arifesinde, haritaların kanla yeniden çizildiği bir dönemde, Bulgar milliyetçiliğinin ve aydınlarının Pomaklara nasıl baktığını, onları kendi ulus-devlet projelerinin neresine konumlandırmak istediklerini gösteren en net manifestolardan biridir. Gelin, Şişkov’un “Tarihi ve Coğrafi İnceleme” (Историко-географски прѣгледъ) alt başlığını taşıyan bu birinci cildinin içine dalalım ve yüzyıl önceki devlet aklının Pomakları nasıl analiz ettiğine yakından bakalım.
Coğrafya ve Nüfus: Pomaklar Nerede Yaşıyor? Şişkov, çalışmasına geniş bir coğrafi perspektifle başlar. Pomakları sadece Rodop Dağları’na hapsetmez; onların Trakya, Makedonya ve Mizya gibi Balkanların üç büyük ve stratejik bölgesine yayılmış bir halk olduğunu vurgular. Yazar, kitabının içindekiler kısmında „Dneştni geografski predeli na pomatsite“ (Pomakların günümüzdeki coğrafi sınırları) ve „Statisticheski danni za pomatsite“ (Pomaklar hakkında istatistiksel veriler) başlıkları altında, dönemin köy köy nüfus haritasını çıkarmaya çalışır.
Bu yaklaşım, Bulgar devletinin sınırları içinde veya dışında kalan tüm Pomak yerleşimlerini “doğal bir Bulgar etnik sahası” olarak işaretleme çabasının bir parçasıdır. Yazar için Pomakların yaşadığı her dağ, her vadi, kaybedilmiş ama geri kazanılması gereken bir “öz kardeş” toprağıdır.
1914 Nüfus Haritası: Köy Köy Pomak İstatistikleri
Şişkov, kitabının dördüncü bölümü olan „Статистически данни за помацитѣ“ (Pomaklar Hakkında İstatistiksel Veriler) başlığı altında, Pomakların sadece Rodop dağlarına hapsolmadığını kanıtlamak için adeta bir demografik röntgen çeker. O dönem henüz Osmanlı idari yapısının izlerini taşıyan Balkan coğrafyasında, vilayet vilayet, kaza kaza şu muazzam nüfus dökümünü sunar:
1. Selanik Vilayeti (Солунския вилеятъ): Toplam 190 Köy, 98.297 Kişi Pomakların Makedonya ve Ege hattındaki en yoğun yerleşimleridir.
- Nevrokop (Gotse Delchev): Bölgedeki en yoğun Pomak nüfusu buradadır. Kornitsa, Lıjnitsa, Ribnovo, Breznitsa, Satovça, Osikovo ve Koçan gibi köylerin de aralarında bulunduğu tam 74 köyde 26.962 kişi yaşamaktadır.
- Drama: Yeniköy, Çereşovo, Bobolets ve Leshten gibi 31 köyde 11.179 kişi.
- Tikveş ve Yenice Vardar (Enidzhe-Vardar): Toplam 42 köyde 30.000’i aşkın nüfus.
- Razlog: Mehomiya, Beliça, Yakoruda, Baçevo ve Babek gibi 7 köyde 8.870 kişi.
- Ayrıca Voden (Edessa), Doyran, Serez, Demirhisar, Petrich, Melnik ve Kavala (5 köy, 2.710 kişi) bölgelerinde de dağınık Pomak yerleşimleri kaydedilmiştir.
2. Manastır Vilayeti (Битолски вилеятъ): Toplam 93 Köy, 36.069 Kişi
- Debre (Debar): 31 köyde 10.292 kişi (Trebişta, Radomiriça vb.).
- Kırçova (Kichevo): 16 köyde 7.660 kişi (Plasniça, Lisiçani vb.).
- Kostur (Kesriye): 13 köyde 4.340 kişi.
- Reka: 12 köyde 6.565 kişi.
- Ayrıca Manastır merkez, Pirlepe ve Ohri kazalarında irili ufaklı Pomak/Torbeş yerleşimleri.
3. Üsküp Vilayeti (Скопски вилеятъ): Toplam 23 Köy, 13.114 Kişi
- Maleşevo (Pehçevo ve Berovo çevresi): 12 köyde 8.605 kişi.
- Üsküp, Kalkandelen (Tetovo) ve Kumanovo: Toplam 11 köyde 4.500 civarı kişi.
4. Edirne Vilayeti (Одрински вилеятъ): Toplam 207 Köy, 131.445 Kişi Burası Pomakların kalbinin attığı, nüfusun ve kültürel dokunun en yoğun olduğu asıl merkezdir.
- Ahiçelebi (Smolyan/Paşmaklı): Smolyan, Arda, Vlahovo, Raykovo, Smilyan ve Petkovo gibi 32 büyük köy ve mahallede toplam 35.000 kişi.
- Dyovlen (Devin / Rupços): Tımraş, Çereşovo, Osikovo, Mihalkovo, Selça, Trigrad ve Mugla gibi direnişleriyle meşhur 31 köyde 26.810 kişi.
- Eğridere (Ardino): 24 köyde 20.000 kişi.
- Darıdere (Zlatograd): 30 köyde 16.990 kişi.
- Gümülcine (Komotini) ve İskeçe (Xanthi): Toplam 40 köyde 15.000’den fazla nüfus.
- Doğu Trakya (Türkiye sınırları): Savaşlardan önce Uzunköprü (11 köy), Babaeski (5 köy), Hayrabolu (7 köy) ve Keşan (3 köy) bölgelerinde de ciddi bir Pomak nüfusu olduğu kaydedilmiştir.
Görünmeyeni Okumak: Gerçek Sayı Ne Kadardı? Şişkov, topladığı bu verilere göre 1914 yılı itibarıyla üç Balkan bölgesinde toplam 533 köyde 298.503 Pomak yaşadığını resmi kayıtlardan aktarır. Eski Bulgaristan sınırları içinde kalan (1900 sayımına göre) yaklaşık 20 köydeki 19.578 kişiyi de buna ekler.
Ancak yazar, Osmanlı istatistiklerinin eksik tutulduğunu, dağ köylerinde bir çatı altında 10-15 kişilik geniş ataerkil ailelerin yaşadığını ve doğum oranlarının çok yüksek olduğunu belirterek, dilini ve kültürünü koruyan Pomakların gerçek sayısının o dönemde 400.000’i aştığını savunmaktadır. Bu sayı, Pomakların Balkanlar’da ne kadar büyük ve göz ardı edilemez bir demografik güç olduğunun en çarpıcı kanıtıdır.
Kimliğin İsimleri: “Pomak” ve “Ahriyan” Ne Demek? Pomak kelimesinin kökeni bugün bile dilbilimciler arasında tartışma konusuyken, Şişkov 1914 yılında bu konuya özel bir bölüm ayırmıştır. Kitabının 5. bölümünde „İmenata pomak i ahryanin“ (Pomak ve Ahriyan İsimleri) başlığı altında, halkın kendisini nasıl adlandırdığını ve komşularının onlara ne isim verdiğini inceler.
“Ahriyan” kelimesi, özellikle Rodoplar’da Hristiyan Bulgarların Müslümanlaşmış soydaşları için kullandıkları, bazen küçümseyici bazen de ayırt edici bir sıfat olarak tarihe geçmiştir. Şişkov, bu isimlendirmelerin etimolojik kökenlerini tartışırken, aslında bu isimlerin halkı bölmek için yaratılmış “yapay” ayrımlar olduğunu hissettirmeye çalışır. Ona göre, isimleri ne olursa olsun, kökleri birdir.
Din Değiştirme ve Asimilasyon Tezi: “İzturçvane” Kitabın en vurucu ve Bulgar resmi tarih tezinin temellerini atan bölümü, Pomakların İslam’a geçiş sürecini anlatan kısımlardır. Şişkov, bu süreci hiçbir zaman “İslamlaşma” olarak yumuşatmaz; doğrudan „Koga i kak e stavalo izturçvaneto“ (Türkleştirme ne zaman ve nasıl oldu) başlığını kullanır.
Yazara göre Pomaklar, Osmanlı’nın zorba politikaları sonucunda kendi iradeleri dışında din değiştirmeye zorlanmış saf Bulgarlardır. Kitapta, bu karanlık döneme ait olduğu iddia edilen „Predaniya za hristiyanskata epoha i izturçvaneto“ (Hristiyanlık dönemi ve Türkleştirilme üzerine efsaneler) adlı bir bölüm yer alır. Şişkov, köylerde anlatılan eski efsaneleri ve sözlü kültürü toplayarak, halkın hafızasında hala bir Hristiyanlık geçmişinin yattığını kanıtlamaya çalışır. Bu tez, daha sonra 1970’lerde uygulanacak olan ve komünist rejimin Pomakların isimlerini zorla değiştirmesine (Soya Dönüş Süreci) meşruiyet sağlayacak olan ideolojinin ta kendisidir.
“Demir Çember”: Türkler ve Pomaklar Arasındaki İlişki Şişkov, Pomakların neden Bulgarlara değil de Türklere ve Osmanlı’ya sadık kaldığını analiz ederken oldukça sert bir üslup kullanır. Kitabın 8. bölümünde „Jivot i otnoşeniya mejdu pomatsi i turtsi sled iz…“ (Türkleştirilmeden sonra Pomaklar ve Türkler arasındaki yaşam ve ilişkiler) konusunu işler.
Yazar, Pomakların manevi ve sosyal olarak nasıl asimile edildiğini kitabın arka kapağında yer alan şu çarpıcı ve tarihi cümleyle özetler:
“Това е то желѣзния обръчъ, въ който турскитѣ духовни и свѣтски власти винагп сж държали и държатъ народната душа на изтурченитѣ българи въ всички краища, дѣто живѣятъ тѣ.” (İşte bu, Türk dini ve sivil otoritelerinin, yaşadıkları her yerde Türkleştirilmiş Bulgarların halk ruhunu her zaman içinde tuttukları ve tutmaya devam ettikleri demir çemberdir.)
Bu alıntı, yazarın Pomakları “demir bir çember” içine hapsolmuş, kendi öz iradesi elinden alınmış ve din adamları (hocalar, imamlar) vasıtasıyla manipüle edilen “kurbanlar” olarak gördüğünün en büyük kanıtıdır. Şişkov’a göre Pomakların Türk kimliğine yakınlaşması bir tercih değil, bu “demir çemberin” bir sonucudur.
İkinci Cildin Vaat Ettikleri: Kültür ve Etnografya Şişkov, kitabının arka kapağında, hazırlayacağı ikinci cildin içeriğini de müjdeler. Bu planlanan ikinci bölümde çok daha derin sosyolojik ve etnografik bir analiz öngörülmektedir. Yazar; Pomakların manevi dünyasındaki Hristiyan kültü kalıntılarını, psikolojilerini, dillerini, geleneklerini, şarkılarını, bilmecelerini, çocuk oyunlarını, halk tıbbını, giyim kuşamlarını ve Kırcali (Kırcaliler / eşkıyalık) döneminden 19. yüzyıldaki Rus-Türk savaşlarına kadar olan yaşamlarını incelemeyi vadetmiştir. Bu durum, Şişkov’un Pomakları sadece siyasi bir argüman olarak değil, aynı zamanda ciddi bir kültürel fenomen olarak detaylıca haritalandırmak istediğini gösterir.
Son Söz: Geçmişin Raporlarıyla Yüzleşmek St. N. Şişkov’un 1914’te yazdığı bu eser, sadece geçmişin bir yansıması değil, aynı zamanda Balkanlar’da azınlıklar üzerine oynanan satrancın ilk hamlelerinden biridir. Pomakları “zorla asimile edilmiş” bir halk olarak sunarak “kurtarılmaları” gerektiğini savunan bu zihniyet, 20. yüzyıl boyunca Balkanlar’da defalarca karşımıza çıkacak olan o büyük asimilasyon trajedilerinin de fikir babasıdır.
Bugün bizler bu kitapları okurken, geçmişin öfkesine kapılmak yerine, atalarımızın üzerinden nasıl bir algı yönetimi yapıldığını soğukkanlılıkla analiz etmeliyiz. Pomaklar, ne başkalarının “demir çemberlerine” hapsolmuş zavallılar, ne de laboratuvarda üretilmiş bir “problem”dir. Onlar, kültürleriyle, Kaba Gayda’nın sesiyle ve yüzyıllardır direndikleri dağlarıyla Balkanların asil ve bağımsız çocuklarıdır.
Geçmişle yüzleşmek, bizi sadece daha bilinçli değil, aynı zamanda kimliğimize karşı daha saygılı yapar. Sizler ailenizden, bu “demir çemberler” ve geçmişteki kimlik baskıları üzerine neler duydunuz? Kendi büyüklerinizin anılarında 1912-1914 yıllarına dair hangi acılar saklı?
Kitabın Künyesi ve İçeriği
- Kitabın Adı: ПОМАЦИТѢ ВЪ ТРИТѢ БЪЛГАРСКИ ОБЛАСТИ: ТРАКИЯ, МАКЕДОНИЯ и МИЗИЯ (Trakya, Makedonya ve Mizya Olmak Üzere Üç Bulgar Bölgesinde Pomaklar).
- Yazar: St. N. Şişkov (Ст. Н. Шишковъ).
- Basım Yılı ve Yeri: 1914, Plovdiv (Filibe).
- Ne Anlatıyor: Kitabın bu birinci cildi, Pomakların tarihi ve coğrafi bir incelemesini sunmaktadır. Yazar, Pomakların coğrafi sınırlarını, nüfus istatistiklerini, “Pomak” ve “Ahriyan” isimlerinin kökenlerini ele almaktadır. Ayrıca, yazarın “Türkleştirme” veya “İslamlaştırma” (изтурчване) olarak adlandırdığı din değiştirme süreçlerini, Hristiyanlık dönemine ve bu geçişe dair yerel efsaneleri, Pomaklar ile Türkler arasındaki ilişkileri incelemektedir. Kitabın sonunda ise, Osmanlı/Türk dini ve sivil otoritelerinin Pomakların “halk ruhunu” nasıl bir “demir çember” (желѣзния обръчъ) içinde tuttuğu savunulmaktadır.
https://dn720004.ca.archive.org/0/items/20230226_20230226_2001/%D0%A1%D0%A2
%D0%9D%D0%A8%20%D0%9F%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%82%D0%B5.pdf
Bir yanıt yazın